بررسی پیامدهای ال‌نینو و تغییر اقلیم بر منابع آب و بارش مازندران

به گزارش روابط عمومی شرکت آب منطقه‌ای مازندران، در این نشست تخصصی، نقش شاخص‌های اقیانوسی و جوی در شکل‌گیری سامانه‌های بارشی، چشم‌انداز بارش‌های پاییز ۱۴۰۵، پیامدهای افزایش دما و تغییر الگوهای بارش، ضرورت استفاده از مدل‌های علمی و داده‌های پایش و همچنین تأثیر عوامل انسانی، جمعیتی و اقتصادی بر منابع آب مورد بررسی قرار گرفت. حاضران همچنین بر تقویت همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها و مراکز علمی برای ارتقای پیش‌بینی‌ها، مدیریت منابع آب و کاهش خسارات ناشی از سیلاب تأکید کردند.

 ال‌نینو به تنهایی مبنای پیش‌بینی بارش ایران نیست

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور با تأکید بر اینکه نمی‌توان ال‌نینو را به تنهایی مبنای پیش‌بینی بارش ایران قرار داد، گفت: ال‌نینو در مناطق مختلف جهان اثر یکسانی ندارد و حتی در داخل ایران نیز نمی‌توان یک الگوی ثابت برای همه مناطق در نظر گرفت.

احد وظیفه با اشاره به نمونه سال‌های ال‌نینوی قوی مانند ۱۹۹۷ و ۲۰۱۵ اظهار کرد: در این سال‌ها برخی مناطق جنوب، جنوب‌غرب، زاگرس و بخش‌هایی از جنوب و جنوب‌شرق ایران بارش‌های مناسبی دریافت کردند، در حالی که برخی مناطق شمالی کشور تحت تأثیر این شرایط قرار نگرفتند.

وی افزود: ال‌نینو و لانینا حاصل تغییرات گسترده دمای سطح و لایه‌های بالایی اقیانوس آرام هستند و می‌توانند گردش‌های جوی و الگوهای بارش را در نقاط مختلف جهان تغییر دهند، اما چرخه این پدیده منظم نیست و ممکن است در فاصله‌های حدود ۲ تا هفت سال رخ دهد و هنوز همه سازوکارهای شکل‌گیری آن به‌طور کامل شناخته نشده است.

رئیس مرکز ملی اقلیم سازمان هواشناسی کشور ادامه داد: شاخص‌های دیگری مانند نوسان شبه‌دوسالانه یا QBO و وضعیت اقیانوس هند نیز در تعیین مسیر سامانه‌های بارشی و انتقال رطوبت نقش دارند و به همین دلیل حتی در برخی سال‌های ال‌نینویی، ایران با خشکسالی مواجه بوده است.

وظیفه با اشاره به وضعیت فعلی QBO و اقیانوس هند گفت: QBO در حال حاضر در فاز غربی قرار دارد و این شرایط می‌تواند به تقویت سامانه‌های بارشی ورودی به شرق مدیترانه کمک کند. این سامانه‌ها نیز با انتقال رطوبت از اقیانوس هند و دریای سرخ و برخورد با رشته‌کوه‌های زاگرس و البرز می‌توانند زمینه افزایش بارش را فراهم کنند.

وی همچنین تغییرات دمای اقیانوس هند را مؤثر بر اختلاف فشار، جهت و سرعت باد و در نهایت انتقال رطوبت به سمت ایران دانست و افزود: شرایط اقیانوس هند می‌تواند اثر ال‌نینو را تقویت یا تضعیف کند.

رئیس مرکز ملی اقلیم سازمان هواشناسی کشور با اشاره به مجموعه این شرایط، چشم‌انداز بارش‌های پاییزی امسال را نسبتاً امیدوارکننده دانست، اما تأکید کرد که این موضوع به هیچ عنوان به معنای پیش‌بینی قطعی نیست.

وظیفه با اشاره به محدودیت پیش‌بینی‌های فصلی گفت: حتی مراکز معتبر هواشناسی جهان نیز با تغییر مداوم خروجی مدل‌ها مواجه هستند و ممکن است پیش‌بینی بارش یک ماه با ورود داده‌های جدید تغییر کند. بنابراین پیش‌بینی فصلی بر پایه احتمالات، داده‌های آماری و شناخت سازوکارهای فیزیکی انجام می‌شود و همچنان عدم قطعیت قابل توجهی دارد.

وی درباره بارش‌های زمستانی نیز اظهار کرد: نمی‌توان با همان میزان خوش‌بینی درباره زمستان اظهارنظر کرد، زیرا عواملی مانند وضعیت توده‌های هوای سرد و مسیر حرکت سامانه‌های بارشی در اقیانوس اطلس نقش مهمی دارند و پیش‌بینی بلندمدت این شاخص‌ها با محدودیت بیشتری روبه‌رو است.

وظیفه همچنین نسبت دادن هر بارش شدید یا تندباد به ال‌نینو را غیرعلمی دانست و تصریح کرد: تندباد و بارندگی شدید ۱۷ شهریور مازندران یک سامانه بارشی بود و نمی‌توان آن را به‌طور مستقیم به پدیده ال‌نینو نسبت داد؛ زیرا ال‌نینو یک جریان بارشی مستقل نیست، بلکه شرایط اقلیمی گسترده‌ای را ایجاد می‌کند که می‌تواند بستر شکل‌گیری برخی پدیده‌های جوی را فراهم کند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به پیامدهای تغییر اقلیم اظهار کرد: افزایش دما حتی در صورت ثابت ماندن میزان بارش می‌تواند با کاهش انباشت برف در ارتفاعات، افزایش تبخیر و کاهش ذخایر آب به تشدید خشکسالی منجر شود؛ پدیده‌ای که از آن با عنوان «خشکسالی برفی» نیز یاد می‌شود.

رئیس مرکز ملی اقلیم سازمان هواشناسی کشور افزود: میانگین دمای ایران طی چهار تا پنج دهه گذشته حدود ۲ د رجه افزایش یافته و گرمایش زمین با سرعتی بیشتر از برآوردهای گذشته در حال پیشروی است؛ روندی که تنها یک مسئله هواشناسی نیست و منابع آب، کشاورزی، جنگل‌ها، تالاب‌ها، شیلات و امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

وظیفه با اشاره به اهمیت مازندران در تأمین امنیت غذایی کشور گفت: هر تغییری در اقلیم و منابع آب این استان می‌تواند پیامدهایی فراتر از مسائل محلی داشته باشد و از سوی دیگر نمی‌توان جنگل و منابع طبیعی را تخریب کرد و انتظار داشت آب‌وهوا و کشاورزی بدون تغییر باقی بماند.

وی با بیان این‌که مازندران نیز از روند کاهشی بارش در کشور در امان نیست، بر توجه هم‌زمان به تغییرات دما و سایر مؤلفه‌های اقلیمی تأکید کرد و گفت: حدود ۹۰ درصد انرژی اضافی ناشی از گرمایش زمین توسط اقیانوس‌ها جذب می‌شود و تغییر دمای اقیانوس‌ها می‌تواند بر گردش‌های جوی، چرخه کربن، شیلات و امنیت غذایی اثر بگذارد.

الگوهای جدید بارش، شیوه مدیریت سیلاب و منابع آب را تغییر داده است

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران نیز با اشاره به تغییر الگوهای بارش و افزایش شدت و تمرکز زمانی برخی بارندگی‌ها اظهار کرد: شرایط امروز با گذشته تفاوت‌های قابل توجهی دارد و این تغییرات، ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت منابع آب و مخاطرات طبیعی را دوچندان کرده است.

حیدر داوودیان با بیان اینکه بارندگی‌هایی که در گذشته ممکن بود طی مدت طولانی و به‌صورت تدریجی رخ دهند، اکنون گاهی در فاصله زمانی بسیار کوتاهی اتفاق می‌افتند، افزود: تغییر در زمان، شدت و نحوه توزیع بارش‌ها می‌تواند مخاطرات ناشی از سیلاب را افزایش دهد.

وی تغییر کاربری اراضی و دخل و تصرف در بستر و حریم رودخانه‌ها را از عوامل مؤثر در تشدید خسارات سیلاب دانست و بر ضرورت افزایش حساسیت جامعه و همکاری مردم در حفاظت از منابع آب و رودخانه‌ها تأکید کرد.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران با اشاره به پیشرفت‌های فناوری در حوزه پایش و تحلیل گفت: امروز داده‌های گسترده، سامانه‌های پایش، مدل‌های پیش‌بینی و ابزارهای تحلیل علمی در اختیار داریم که می‌توانند ارزیابی دقیق‌تر شرایط و تصمیم‌گیری بهتر را امکان‌پذیر کنند.

داوودیان تأکید کرد: باید از این ظرفیت‌ها برای توسعه مدل‌های جدید و متناسب با شرایط روز در حوزه مدیریت سیلاب، منابع آب، کشاورزی و بررسی پیامدهای اقتصادی ناشی از سیلاب استفاده شود.

وی همچنین بر ضرورت تقویت ارتباط میان دستگاه‌های اجرایی و مراکز علمی تأکید کرد و گفت: در شرایطی که اقلیم و الگوهای بارش تغییر کرده‌اند، استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها، متخصصان و پژوهشگران برای توسعه مدل‌ها و روش‌های علمی ضروری است.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران تغییرات جمعیتی و اقتصادی را نیز از متغیرهای اثرگذار بر منابع آب دانست و افزود: افزایش جمعیت و تغییرات ناشی از مهاجرت می‌تواند بر میزان مصرف آب، نیازهای بخش کشاورزی و فعالیت‌های اقتصادی اثر بگذارد؛ بنابراین این تغییرات باید در برنامه‌ریزی منابع آب مورد توجه قرار گیرد.

وی خاطرنشان کرد: مدیریت سیلاب و منابع آب دیگر نمی‌تواند صرفاً بر اساس الگوها و داده‌های گذشته انجام شود، بلکه باید متغیرهای جدید اقلیمی، جمعیتی، اقتصادی و محیط‌زیستی در مدل‌های پیش‌بینی و تصمیم‌گیری وارد شود.

داوودیان با اشاره به ضرورت مهار آب‌های سطحی و روان‌آب‌ها در مازندران تصریح کرد: در بارش‌های اخیر بیش از ۱۰۰ میلی‌متر و حتی ۲۰۰ میلی‌متر بارندگی در برخی مناطق استان طی چند ساعت ثبت شد و اگر همین میزان بارش در مناطق مرتفع رخ می‌داد، می‌توانست سیلابی فاجعه‌آفرین ایجاد کند.

وی افزود: اگر در چند دهه گذشته سدسازی بیشتر با هدف تأمین آب کشاورزی انجام می‌شد، اکنون با توجه به شرایط اقلیمی جدید، مهار روان‌آب‌ها و پیشگیری از وقوع سیلاب نیز یکی از اولویت‌های مهم ساخت سد است.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران با اشاره به ضرورت ارزیابی هم‌زمان پیامدها و منافع ساخت سدها گفت: سدهای مطالعه‌شده در مازندران علاوه بر کمک به رونق اقتصاد کشاورزی و پایداری امنیت غذایی کشور، با توجه به تغییر الگوی بارش‌ها می‌توانند در ارتقای ایمنی استان در برابر سیلاب نیز نقش مهمی داشته باشند.

داوودیان در پایان بر آمادگی شرکت آب منطقه‌ای مازندران برای توسعه همکاری‌های علمی و تخصصی تأکید کرد و گفت: استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها و مراکز علمی می‌تواند در شناخت بهتر شرایط جدید اقلیمی، ارتقای مدل‌های پیش‌بینی و بهبود مدیریت منابع آب و سیلاب مؤثر باشد.

مدیریت منابع آب باید متناسب با شرایط جدید اقلیمی بازنگری شود

عضو هیئت علمی و مدیر گروه مهندسی آب دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری نیز با اشاره به تغییرات اقلیمی و تحولات رخ‌داده در اکوسیستم‌های جهان اظهار کرد: شرایط اقلیمی امروز با گذشته تفاوت‌های قابل توجهی دارد و الگوهای بارش و وقوع مخاطرات طبیعی نی ز تغییر کرده‌اند.

محسن مسعودیان با اشاره به افزایش بارش‌های شدید در بازه‌های زمانی کوتاه افزود: حجم بارش‌هایی که در گذشته ممکن بود طی مدت طولانی‌تری اتفاق بیفتد، اکنون گاهی در فاصله زمانی بسیار کوتاه رخ می‌دهد و این تغییر الگو می‌تواند شدت و خسارات ناشی از سیلاب را افزایش دهد.

وی با تأکید بر تأثیر تغییر کاربری اراضی و دخل و تصرف در بستر و حریم رودخانه‌ها بر تشدید خسارات سیلاب گفت: این مسائل باید متناسب با شرایط جدید و با رویکرد علمی مورد بررسی قرار گیرند.

مدیر گروه مهندسی آب دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری استفاده از فناوری‌های جدید را در مدیریت مخاطرات ضروری دانست و گفت: امروز با استفاده از داده‌های گسترده، سامانه‌های پایش و مدل‌های علمی می‌توان شرایط را با دقت بیشتری بررسی و برای مواجهه با مخاطرات طبیعی تصمیم‌گیری کرد.

مسعودیان افزود: باید از این ظرفیت‌ها برای توسعه مدل‌های جدید و به‌روز در مدیریت سیلاب، منابع آب، کشاورزی و بررسی پیامدهای اقتصادی ناشی از سیلاب استفاده شود.

وی با اشاره به تغییر شرایط جمعیتی و اقتصادی ادامه داد: افزایش ناگهانی جمعیت در برخی مناطق می‌تواند موجب افزایش مصرف آب و تغییر نیازهای بخش کشاورزی و سایر بخش‌ها شود و در شرایطی که از یک سو نیاز آبی افزایش یافته و از سوی دیگر منابع تأمین آب محدود است، این متغیرها باید در برنامه‌ریزی و پیش‌بینی منابع آب مورد توجه قرار گیرند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری در پایان با اعلام آمادگی این دانشگاه برای توسعه همکاری‌های علمی و اجرایی گفت: دانشگاه و به‌ویژه گروه مهندسی آب آمادگی دارد در کنار دستگاه‌های اجرایی، شرکت آب منطقه‌ای، سازمان جهاد کشاورزی و سایر نهادهای مرتبط برای بررسی مسائل موجود و ارائه راهکارهای علمی همکاری کند.

مدیرکل هواشناسی مازندران: تغییر اقلیم باید وارد فرآیندهای کارشناسی و برنامه‌ریزی شود

مدیرکل هواشناسی مازندران نیز با تأکید بر ضرورت ورود مباحث تغییر اقلیم به فرآیندهای کارشناسی و برنامه‌ریزی اظهار کرد: مباحث مرتبط با منابع آب باید با نگاه کارشناسی و با حضور همه دستگاه‌های مرتبط دنبال شود و در حوزه‌هایی مانند آبیاری، آبخوان‌داری و مدیریت منابع آب، برنامه‌ریزی دقیق‌تری صورت گیرد.

هوشنگ بهزادی با بیان این‌که نمی‌توان مانع اصل وقوع تغییر اقلیم شد، افزود: می‌توان برای کاهش آثار و پیامدهای آن برنامه‌ریزی کرد و این موضوع نیازمند کار کارشناسی، گفت‌وگو، سیاست‌گذاری و در نهایت اجرای برنامه‌های مناسب است.

وی ادامه داد: بسیاری از پدیده‌های طبیعی خارج از اختیار ما هستند، اما نحوه مواجهه و مدیریت پیامدهای آنها در اختیار ما قرار دارد؛ بنابراین باید با سیاست‌گذاری مناسب، آثار پدیده‌های زیان‌بار را کاهش داد و در صورت ایجاد فرصت برای تأمین منابع آب نیز امکان استفاده صحیح از این منابع را فراهم کرد.

مدیرکل هواشناسی مازندران با اشاره به اهمیت پیش‌بینی‌های هواشناسی در برنامه‌ریزی‌های اجرایی گفت: در کنار پیش‌بینی وقوع یک پدیده، همواره احتمال عدم وقوع نیز وجود دارد و حتی در پیش‌بینی‌های با احتمال بالا باید عدم قطعیت و احتمال خطا را در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با منابع آب مورد توجه قرار داد.

بهزادی درباره پیش‌بینی‌های فصلی نیز اظهار کرد: بر اساس پیش‌بینی‌های موجود، تا پایان نیمه دی‌ماه دما در محدوده نرمال تا حدود نیم تا یک درجه بیشتر از نرمال پیش‌بینی می‌شود و میزان بارش نیز در محدوده نرمال و در برخی دوره‌ها بیشتر از نرمال خواهد بود.

وی افزود: در بازه کوتاه‌تر، از زمان حاضر تا نیمه مهرماه، افزایش دمای حدود نیم تا یک درجه نسبت به شرایط نرمال پیش‌بینی می‌شود و میزان بارش در محدوده نرمال قرار خواهد داشت. از نیمه مهر تا نیمه آبان نیز دما در محدوده نرمال تا حدود یک درجه بیشتر از نرمال و میزان بارش در محدوده نرمال تا کمی بیشتر از نرمال پیش‌بینی می‌شود.